Яшел Үзән районының Рус Әҗәле авылында Илсур Касыймов җәйге йортында музей булдырган. Ниләр генә юк монда: кычытканнан сугылган тукымадан алып борынгы китапларга кадәр тупланган.
Илсур абый үзе Казанда яши. Ул шәһәрдә чакта музей әтисе Рафил абый белән әнисе Руфия апа карамагында. Тик торганнары юк. Рафил абый элек көрәш буенча тренер булып эшләгән, сөбханалла, бүген 80 яшеннән узса да, егетләр кебек әле. Үгез асрый, яз көне яшелчә, җиләк-җимеш утырта. Озак вакыт Үзбәкстанда яшәгәннән соң, Касыймовлар авылга кайтып төпләнгән. Нәсел җепләре танылган җәмәгать эшлеклесе, тарихчы Гайнетдин Әхмәровка барып тоташа.
— Авыл мәктәбендә укытучы булып эшләдем. Укучылар кимегәч, мәктәпне яптылар. Аның музее бар иде. Экспонатларны ташларга кызганыч, уйладык та, йортыбыз ишегалдындагы верандага алып кайтырга булдык. Авылдашлар үзләрендәге тарихый истәлекләрне бүләк итте. Елдан-ел зураеп, җәйге йортыбыз музейга әйләнде. Күршем ат чанасы бирергә теләгән иде дә, куярга урын җитми әле, — ди Илсур абый.
Биредә меңнән артык экспонат. Иң борынгыларының берсе һәм истәлеклесе — күрше Татар Наратлысы авылының мәчет гөмбәзе белән ае. 1871 елда мәчет янганнан соң, халык акча җыешып, яңасын салганнар. Ул изге йорт 1953 елга кадәр хезмәт иткән. Совет заманында манарасын киссәләр дә, авыл халкы мәчетне саклап калган. Агачтан эшләнгән чәйнеккә охшаган борынгы савытлар да үзенчәлекле. Баксаң, аларны сыер сауганда кулланганнар икән. Сөтне борынлы савыттан агызу җайлы булган. Сөлгеләргә, төрле милләт хатын-кызларының киемнәренә аерым урын бирелгән. Мамонт теш казнасына кадәр бар. Аны Илсур абыйның борынгы бабасы тапкан, диләр. Ул бер метрдан артык булган. Хәзер сакланып калган кисәге музейда урын алган. Наратлы авылыннан Гайнан Сабитовның 1899 елгы шәкерт дәфтәре дә тора.
— Җилпуч, кырлы бәләк, агач көрәк… Балалар аларның нәрсә икәнен, ни өчен кулланылганын да белми. Тарихны киләчәк буынга җиткерәсе килә. Камыт, дуга… Кызганыч, хәзер атлары да бетеп бара. Сабантуйларда чабышырга ат юк, чарасызлыктан мотоблоклар белән ярыша башладылар. Тарихны онытырга ярамый, — ди Илсур Касыймов. Ул якташы, туганы — галим Гайнетдин Әхмәровның тиешенчә өйрәнелмәгән булуына да борчыла.
— 1864 елда туган, мәгърифәтне үстерүгә зур өлеш керткән, “Беренче рус әлифбасы”, “Татарлар өчен беренче кыйраәт китап”ларын язган кеше ул. Туган ягыбызның тарихы белән күбрәк кешене таныштырасым килә, — ди әңгәмәдәшем.
Эльвира МОЗАФФАРОВА.
